ust6.jpg
 
 

G÷khan Demirer > T├╝rk├že > Dosyalar > Neden Do├░rudan Foto├░raf



Neden Do├░rudan Foto├░raf (*)

Önce biraz tarih kar├Ż├żt├Żral├Żm. Ama hiç ma├░ara resmine, ├Łsa’├Żn do├░umuna gitmeden, do├░rudan foto├░raf konusuna do├░rudan girelim. Zira foto├░raf camiam├Żzda ço├░u kez yap├Żlageldi├░i gibi, Sanat├Żn Öyküsü’ydü, Sanat├Żn Gereklili├░i’ydi, Hançerlio├░lu Felsefe Sözlü├░ü’ydü derken, bir de bak├Żyorsununuz, daha yola ç├Żkarken foto├░raf unutulmu├ż. ├Łlk y├Żllar├Żnda foto├░raf├Ż sanat olarak muteber k├Żlmak isteyen foto├░rafç├Żlar, resme öykünen çal├Ż├żmalar yapm├Ż├żlard├Ż. Foto├░rafik materyalin kendisiyle yetinmeyip, foto├░raflar├Żnda sanatç├Żl├Żklar├Żn├Żn itibar├Żn├Ż tescil ettirecek f├Żrça darbelerinin, el i├żi müdahalelerin, montajlar├Żn olmas├Ż gere├░ine inan├Żyorlard├Ż. Foto├░raflar├Żnda, “yarat├Żc├Żl├Żklar├Żn├Żn” izlerini ta├ż├Żyacak altrenatif tekniklere yönelen bu foto├░rafç├Żlara foto├░raf tarihinde resimselciler pictorialist, bu anlay├Ż├ża da resimselcilik pictorialism deniyor. Evet, montajc├Żl├Żk ve resimselcilik ülkemiz foto├░raf camis├Żnda çokça yan├Żlg├Żya dü├żüldü├░ü gibi foto├░rafta modern bir olgu de├░il aksine deyim yerindeyse foto├░raf├Żn bir yeniyetmelik hevesidir. Oskar Rejlander’in Hayat├Żn ├Łki Biçimi, adl├Ż montaj├Ż 1857 tarihini ta├ż├Żr, Henry Peach Robinson’un eskizlerden hareketle olu├żturdu├░u birle├żtirme bask├Żlar├Ż 1858-87 aras├Żna tarihlenir. Julia Margaret Cameron’un kötü opti├░in ve kötü bask├Żlar├Żn sonuçlar├Żn├Ż daha sanatkarane buldu├░u portre ve mitolojik düzenleme çal├Ż├żmalar├Ż 1860’l├Ż y├Żllardand├Żr. Tüm bu sayd├Ż├░├Żm örnekler foto├░raf├Żn bir bulu├ż olarak Fransa Bilimler Akademisi taraf├Żndan tescillendi├░i 1839 y├Żl├Żn├Żn hemen sonras├Żndaki yirmi y├Żll├Żk sürecin ürünleridir.

Do├░rudan foto├░raf Straight Photography, i├żte bu resme öykünme ile geçmi├ż ilk y├Żllar├Żn ard├Żndan, foto├░raf├Żn ula├żt├Ż├░├Ż bir üst basama├░├Ż ve modern foto├░raf├Żn esas├Żn├Ż temsil eder. Do├░rudan foto├░raf, ilk olarak eski bir resimselci olan Stieglitz’in 1890 sonras├Ż farkl├Żla├żan çal├Ż├żmalar├Żnda, ve esas itibariyle Paul Strand’in foto├░raflar├Żnda kendisini gösterir. Edward Weston ve Ansel Adams’├Żn i├żlerinde ve yaz├Żlar├Żnda, derken Henri Cartier Bresson’un karar an├Ż yakla├ż├Żm├Ż ile foto röportajc├Żlar├Żn, belgesel foto├░rafç├Żlar├Żn ve do├░a foto├░rafç├Żlar├Żn├Żn çal├Ż├żmalar├Żnda ifadesini bulur.

Tabii bu arada, zaman├Żn├Żn onca resimselci “foto├░raf sanatç├Żs├Ż” aras├Żnda hiç itibar görmemi├ż bir Eugene Atget’nin ça├░da├ż foto├░raftaki etkisinin, murad├Ż asl├Żnda foto├░raf ve sanat olmayan Karl Blossfeldt’in makro bitki çekimlerinin ba├żl├Ż ba├ż├Żna bir yaz├Ż konusu oldu├░unu belirtmek gerekir.

20. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda yenilikçi sanatç├Żlar, araçlar├Żn├Żn benzersiz özellikleri ve niteliklerine dayanan yeni bir estetik fikri etraf├Żnda topland├Żlar. “biçim i├żlevi izler” diyorlard├Ż. Örne├░in yenilikçi ressamlar, foto├░raf├Ż kendileri için bir özgürle├żtirici olarak görmü├żlerdi. Kübizm ve soyutun do├░u├żu böyle olmu├żtur. ├Ł├żlevsel estetik, foto├░raf├Ż da etkilemi├ż, foto├░raf gibi foto├░raf”tan söz edilmeye ba├żlanm├Ż├żt├Żr. Böylelikle foto├░raflar├Ż resme benzeten teknikler ve manipülasyonlar reddilmi├ż, saf foto├░raf savunulmaya ba├żlanm├Ż├żt├Żr. Beaumont Newhall’├Żn Foto├░raf Tarihi kitab├Żnda al├Żnt├Żlad├Ż├░├Żna göre sanat ele├żtirmeni Sadakichi Hartmann 1904’ün ünlü Photo-Scession sergisinde , gum-bichromate gibi teknikleri, negatiflere ve bask├Żlara elle müdahaleyi reddediyor, resimselcileri do├░rudan (dürüst) çal├Ż├żmamakla suçluyor ve ekliyordu;

“…do├░rudan foto├░raf ile ne demek istedi├░imi soruyor ve tarif edebilir misin diyorlar, evet çok kolay, foto├░raf makinan├Żza güvenin, gözünüze güvenin, güzelik alg├Żn├Żza, kompozisyon zevkinize güvenin. Rengin, gölgelerin, ├Ż├ż├Ż├░├Żn her k├Żp├Żrt├Żs├Żn├Ż de├░erlendirin. … k├Żsacas├Ż çekmeye niyetlendi├░iniz, foto├░raf├Ż sab├Żrla bekleyin…herhangi bir manipulasyona imkan vermeyecek ya da asgari düzeyde verecek kadar iyi olmas├Żna çal├Ż├ż├Żn… Foto├░raf tekni├░inin do├░rudan niteli├░ini bozmamas├Ż ko├żuluyla rötu├ż, maskelemeye kar├ż├Ż de├░ilim… F├Żrça darbeleri ve izleri foto├░raf için do├░al ├żeyler de├░ildirler… Sözlerimin yanl├Ż├ż anla├ż├Żlmas├Żn├Ż istemem. Foto├░raf├Żn böylece eskisinden daha az de├░il aksine daha sanatsal olmas├Żn├Ż arzuluyorum ama yaln├Żz uygun yollar kullanarak…”

Amerikal├Ż ünlü manzara foto├░rafç├Żs├Ż Ansel Adams, foto├░raf├Żn bir ifade biçimi olarak büyük bir gizilgüç ta├ż├Żd├Ż├░├Żn├Ż anlam├Ż├żt├Ż. A.Adams müzi├░i b├Żrak├Żp, tamamen foto├░rafa yönelme karar├Żna “makina insan ruhunu ifade edemez” diyerek kar├ż├Ż ç├Żkan anne ve teyzesine “makina ifade edemez ama foto├░rafç├Ż eder” demi├żtir. Ansel Adams, resimselcili├░e kar├ż├Ż ç├Żkar ve foto├░raf├Ż tamamen foto├░raf yöntemlerini kullanan bir sanat olarak kabul eder. Edward Weston, Ansel Adams ve Imogen Cunningham’├Żn da aralar├Żnda bulundu├░u bir grup foto├░rafç├Żn├Żn olu├żturdu├░u f/64 grubunun manifestosu ayn├Ż zamanda bir do├░rudan foto├░raf manifestosudur. f/64 grubuna göre yal├Żn foto├░raf, ba├żka bir sanat biçiminin türevi olan kompozisyon, fikir ya da teknik esintiler ta├ż├Żmayan foto├░raft├Żr. Resimselci foto├░raf ise do├░rudan do├░ruya resim ve di├░er grafik sanatlar ile ili├żkili sanat ilkelerine ba├░l├Żd├Żr. Ne var ki, f/64 grubunun 1932 sergisi büyük ölçüde olumsuz tepki alm├Ż├żt├Żr. Sergiye yer veren müze, “bir sanat olmayan fota├░rafa” kap├Żlar├Żn├Ż açt├Ż├░├Ż için ele├żtirilmi├żtir. Foto├░rafta resimselcili├░in ve manipulasyonlar├Żn genel kabul gördü├░ü o günlerde yanl├Ż├ż olarak, saf foto├░raf├Żn öznel bir bak├Ż├ż├Ż yans├Żtam├Żyaca├░├Ż dü├żünülüyordu. Do├░rudan foto├░raf├Żn nesnel yakla├ż├Żm├Żn├Żn, hislerle ilgili olmad├Ż├░├Ż hiç bir biçimde ileri sürülemez. Edward Weston ve Ansel Adams gibi do├░rudan foto├░rafç├Żlar├Żn bazen teknik feti├żizmle ele├żtirildikleri ve f/64 ün savundu├░u “foto├░raf├Ż foto├░raf yapan de├░erlerin” foto├░raf├Żn teknik de├░erleri oldu├░u iddia ediliyor. Oysa ki, A. Adams’├Żn çekece├░i foto├░raf├Ż önceden zihninde canland├Żrmas├Ż previsualisation sadece en iyi filtreyi seçmek demek de├░ildir. Do├░rudan foto├░raf, foto├░raf├Żn hem tekni├░ini hem de esteti├░ini iyi kavramay├Ż gerektirir. Makina sadece, donan├Żm├Żn elverdi├░i ölçüde, önündeki görüntüyü kaydeder. Görüntü zihinde ├żekillenir.

Foto├░raf├Żn nesnel olmas├Ż, onun görsel gerçekli├░in bir kopyas├Ż oldu├░u anlam├Żna gelmez. Arada, en az├Żndan, objektifler oldukça görüntüler hiç bir zaman eksiksiz, kusursuz olmayacakt├Żr. Foto├░raf, insan├Żn iç ve d├Ż├ż dünyas├Żn├Żn bir sorgulamas├Żd├Żr. Nitekim Stieglitz; “foto├░raf yaparken a├żk yap├Żyorum” demi├żtir.

Burada, özellikle ülkemizde günümüzde de devam eden foto├░raf-foto├░raf sanat├Ż alg├Żlamas├Żnda kat├Żlmad├Ż├░├Żm bir hususa dikkat çekmek istiyorum. Yukar├Żda f/64 grubu ile ilgili sözünü etti├░im y├Żl 1932 ve Amerika’da resimselci foto├░raflar dikkat edilecek olursa gerçekte foto├░raftan farkl├Ż birer sanat yap├Żt├Ż olarak alg├Żland├Ż├░├Ż için kabul görüyor. Buna kar├ż├Żn do├░rudan foto├░raf, sanat çevrelerinde “sanat olmad├Ż├░├Ż” gerekçesi ile reddediliyor. Ne var ki Amerika’da bu olay├Żn hemen ertesi y├Żllarda do├░rudan foto├░rafç├Żlar, tart├Ż├żmas├Żz ve geri dönmemek üzere galeri ve müze duvarlar├Żndaki yerlerini alm├Ż├żlard├Żr. Evvelce onlara tercih edilen resimselciler ise, ikincil konuma dü├żmü├ż, hatta baz├Żlar├Ż foto├░raf dünyas├Żndan silinmi├żtir. Örne├░in o günlerde en iyi galerilerin duvarlar├Żnda yer alan ve “Saf Foto├░raf Yanl├Ż├żl├Żklar├Ż” ba├żl├Żkl├Ż makalesi ile do├░rudan foto├░rafç├Żlara sata├ż├Żp, Ansel Adams ile polemi├░e giren William Mortensen’in ad├Żn├Ż bugün kimse anm├Żyor. Ho├ż, ünlü Amerikal├Ż ele├żtirmen A.D.Coleman, Mortensen’in foto├░raf dünyas├Żndan esrarengiz yok olu├żundan üzüntü duyup, bu durumdan bir tür Mozart-Salieri hikayesi ile Tarihçi Newhall’lar├Ż sorumlu tutsa da, sonuçta Salieri’nin Mozart kar├ż├Żs├Żnda aczini tarih bize gösteriyor. Ülkemizde günümüz sanat çevrelerinin foto├░rafa bak├Ż├ż├Żn├Żn i├żte bu 1930’lar Amerikas├Żndan çok farkl├Ż olmad├Ż├░├Żn├Ż söylemek laz├Żm. Bu gün foto├░raf ad├Żna öne ç├Żkar├Żlan, desteklenen kimi çal├Ż├żmalar gerçekte, foto├░raf├Ż sadece bir materyal olarak kullanan ve foto├░raf duygusunun pek de hissedilmedi├░i de├░i├żik sanat uygulamalar├Ż ve sunumlar├Żd├Żr ki güzel bask├Żl├Ż sanat dergilerinde ve al├Żml├Ż galerilerde yer bulmalar├Ż da asl├Żnda bu özellikleri sayesindedir. Öte yandan, foto├░raf dünyam├Żzda etkili ressam-foto├░rafç├Żlar ve/veya sanatç├Ż-foto├░rafç├Żlar, foto├░rafa foto├░raf d├Ż├ż├Żndan, daha çok resmin ölçütleri ile bak├Żp, renk, doku, grafik yap├Ż gibi biçimsel ögelere saplan├Żp kalarak foto├░raf├Żn ya├żamla olan ba├░├Żn├Ż gözard├Ż eden bir anlay├Ż├ż├Ż yerle├żtirmi├żlerdir.
Resimselcilik, estetik fakat biçimcidir. ├×imdilerde, sütüdyolara kapan├Żp, gerçe├░i taklide yönelik teatral mis-en-scene’ler kurgulayarak bunlar├Ż, bir reklam foto├░raf├Żn├Żn dekoratifli├░i çerçevesinde çekme pe├żinde ko├żan yeni bir resimselci anlay├Ż├ż var. Oysa ki foto├░rafik imge toplumsal, do├░al ba├░lamdan kopunca, foto├░raf├Żn temel niteliklerinden de kopmakta, ba├żka kulvarlarda ba├żka sanatsal sunumlar├Żn konusu olmaktad├Żr.

Foto├░raf├Żn en önemli boyutu zamand├Żr. Ke├żif foto├░raflar├Ż, insan├Żn iç ve d├Ż├ż dünyas├Żn├Ż veren portreler, varl├Ż├░├Żn├Żn daha önce asla fark├Żnda olmad├Ż├░├Żm├Żz do├░a detaylar├Ż, manzaralardaki, ç├Żplakl├Żktaki güzellik; bunlar├Żn hepsinde zaman├Żn belirli bir kesitinin dondurulmas├Ż ancak foto├░raf├Żn bir mucizesidir. Foto├░raf makinesi de, foto├░rafç├Żn├Żn yüre├░inde ve zihninde olan biteni, ba├żkalar├Żn├Żn yüreklerine ve zihinlerine aktarabilen bir sihirli ayg├Żtt├Żr. Foto├░raf, gözlerin gördü├░ü ne├żeyi, üzüntüyü, güzeli veya çirkini, belirli bir zaman kesitinde yakalayabilen benzersiz bir sanatt├Żr. ├Łyi bir foto├░raf, foto├░rafç├Żn├Żn o ayr├Żcal├Żkl├Ż anda (Sontag) hissettiklerini bize. aktar├Żr. Foto├░raf, mekanik, optik, kimyasal bir süreç olma özelli├░i ile di├░er sanatlardan ayr├Żl├Żr. Dolay├Żs├Ż ile bizde s├Żkça yap├Żld├Ż├░├Ż üzere, f├Żrça-makine, film-tuval benze├żtirmelerine ba├ż vurulmas├Ż da yanl├Ż├żt├Żr.

Foto├░raf tekildir. Her bir foto├░raf kendi ayr├Ż hikayesini anlat├Żr. Do├░rudan foto├░raflar, birbirinin tekrar├Ż stüdyo cambazl├Żklar├Ż yerine, ak├Żp giden zamandan ayr├Ż ayr├Ż ya├żam, ve do├░a tecrübeleri aktar├Żrlar. ├Ł├żte bu nedenle, ço├░u zaman stüdyoda ve bir seansta kotar├Żlm├Ż├ż, dolay├Żs├Żyla foto├░raf├Żn en temel göndermeleri olan zaman ve mekan duygusundan kopuk, kavramsal sunumlar olma sav├Żndaki sergileri ve ├żimdilerde moda olan saydam gösterisi anlay├Ż├ż├Żn├Ż, asl├Żnda foto├░raf├Ż kullanan, onu ikincil konuma atan, kendine özgü birer sanat etkinli├░i, performans olarak kabul ediyor, ancak foto├░raf sergisi, gösterisi olarak sayam├Żyorum.

Ne yaz├Żk ki öteden beri, ülkemiz az geli├żmi├ż resim-sanat ortam├Żn├Żn daha da az geli├żmi├ż foto├░raf kültüründe foto├░raf ancak peyzajlar ve natürmortlar için bir eskiz, bir hammadde, foto├░rafç├Żlar da –büyüyünce belki resim de yapabilecek! kendi halinde sanatç├Ż adaylar├Ż olarak alg├Żlanagelmi├żtir. En kötüsü de, dünya foto├░raf├Żnda örne├░i pek olmad├Ż├░├Ż biçimde, kendilerine foto├░raf sanatç├Żs├Ż denmesinden, foto├░raf kart├Ż üzerine yald├Żzl├Ż kocaman imzalar├Żn├Ż atmaktan fena halde ho├żlanan foto├░rafç├Żlar├Żm├Żz├Żn ille de plastik sanatç├Żlar aras├Żnda kabul görmek ad├Żna akademik ve ressam çevrelerden icazet ve yorum alma meraklar├Żn├Żn onlar├Ż resimselci vizyonlara kayd├Żrmas├Żd├Żr.

(*) Bu yaz├Żm, AFSAD’├Żn maalesef art├Żk yay├Żnlamad├Ż├░├Ż ayl├Żk foto├░raf  gazetesi Kontrast’├Żn 4’üncü say├Żs├Żnda, Haziran 2003’te yay├Żmlanm├Ż├żt├Ż. Bugün okudu├░umda, do├░rudan foto├░raf d├Ż├ż├Żndaki kimi çal├Ż├żmalar için, biraz yaz├Żn├Żn yer ald├Ż├░├Ż “Konrast Dü├żünceler” kö├żesinin münazara format├Żndan, biraz da belki o günlerdeki kimi olumsuz gözlem ve dü├żüncelerimden beslenen ve bugünkü bak├Ż├ż├Żma göre sertce ifadeler kulland├Ż├░├Żm├Ż görüyorum. Kald├Ż ki benim çal├Ż├żmalar├Żma bak├Żld├Ż├░├Żnda foto├░raf konusunda öteden beri tutucu olmad├Ż├░├Żm da anla├ż├Żl├Żr san├Żyorum. “Foto├░raf“ hakk├Żndaki temel dü├żüncem, sevgim ve hayranl├Ż├░├Żm  ise hiç de├░i├żmemi├żtir..



Ínceki Sayfaya Geri D÷n Yazdřrřlabilir Sayfa ę G÷khan Demirer - Her Hakkř Saklřdřr.
sergi1icon