ust4.jpg
 
 

Gökhan Demirer > Türkçe > Dosyalar > Zone Sistem



Zone Sistem

Zone Sistem, en iyi negatifi elde etmeye yönelik bir “önceden görme” yöntemidir. Çoğu zaman ünlü Amerikan siyah beyaz doğa fotoğrafçısı Ansel Adams’ın adıyla anılır.

Bu yöntem, fotoğrafı çekilecek konunun fotografik görüntüsünü öncelikle zihinde oluşturabilmek üzere en uygun aydınlanma ve kontrast değerlerini deklanşöre basmadan önce ölçmek üzerine kuruludur.

Başlangıçta esas olarak tabaka filme yapılan büyük format çekimlerinde uygulandığını, ancak son dönemlerinde Ansel Adams’ın roll filmler ile de kullandığını bildiğimiz bu yöntemi, büyük çoğunluğu 35 mm. Fotoğrafçılığı yapan bizler de uygulayabiliriz.

Zone sistem çalışmasında esas olarak dört ayrı aşamadan söz edilebilir.
1-     Pozlama
2-     Kişisel film hızımızın ölçülmesi
3-     Kişisel banyo süresinin belirlenmesi

Zone sistemde, herhangi bir pozitif fotografik görüntüde mümkün olan ton aralığı, tamamen yanmış bir kartın siyahından, pozlanmamış bir kartın beyazına kadar giden 11 zone’a ayrılır.

TESTİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Difüzer agrandisör için Kodak PPS’ in 4. dilimi, kondansör agrandisör için 8. dilimi ile elinizdeki negatifleri karşılaştırın.

Karşılaştırma için, banyo edilmiş negatiflerin boş kareleri ile uygun dilimi üst üste getirin ve boş karenin yoğunluğu+uygun dilimin yoğunluğu pozlanmış kareninkine en yakın olan filmin banyo süresi bizim banyo süremiz olacaktır. Eğer yoğunluğu yakın bir kare bulamamışsak test tekrar edilir. Bu kez, eğer test pozlamaları çok açık olmuşsa önerilen sürenin % 50 fazlası, eğer koyu olmuşsa önerilen sürenin % 50 azı uygulanır. (T-Max’lar için ihtiyatla! % 30) Ancak burada banyo süremiz % 50 farklılık gösterdiğinden en doğrusu film hızı testini de yeniden yapmaktır. Çünkü banyo süresindeki büyük değişiklikler gölge alanlardaki yoğunluğu değiştirebilirler. Böylesine büyük banyo süresi farklılığı varsa, sistem hız numarasını yanlış hesaplamış olmanız muhtemeldir.

KART BASKI VE BANYO TESTİ

Baskı testi, pozlama ve film banyo testleri arasında bağlantı kurar. Çünkü baskı, sizin gerek önceki testlerinizde, gerekse çektiğiniz fotografta ne denli başarılı olduğunuzun kanıtıdır.

Baskı testinin amacı boş olarak banyo edilmiş bir negatiften (pozlanmamış test karelerinden biri) yapılacak bir baskıda maksimum yoğunluğu (siyahı) verecek olan minimum pozlama süresini bulmaktır.

Bulunan minimum poz süresi bir daha belirtmek gerekir ki, sizin bütün makine sisteminiz ve baskı yapmanıza ilişkin değişkenlerinize bağlıdır. Doğru pozlanmış ve banyo edilmiş olan başka negatifler için bu poz süresi; agrandisör, agrandisör yüksekliği, kağıt, kağıdın numarası, agrandisör diyafram açıklığı sabit kaldığı sürece gölge ve aydınlık bölgelerde istenilen detay ve dokunun elde edildiği belirgin ve tam bir ton ayrımı sağlar.

Daha hassas bir test için sonraki baskılarınızı genellikle yapmayı düşündüğünüz baskı boyutu (ve agrandisör yüksekliğini)kullanınız. Baskı boyutundaki önemli değişiklikler test sonuçlarını geçersiz kılabilir.

BİR GÖRÜNTÜNÜN KONTRASTLIĞINA GÖRE AYARLAMA

Siyah-beyaz filmler genel olarak zone III’ ten zone VII’ ye kadar detayları (dokuyu) tespit etmektedir. Zone III’ ü, zone VII’ den çıkartırsanız, arada normal olarak kabul edilebilecek 4 durak fark olduğunu görürsünüz. Görüntüdeki aydınlık zone ile, zone III arasındaki durak sayısı, bir görüntünün normal, yüksek veya düşük kontrast aralığında olduğunu gösterir. Bazen daha düşük gölge değerleri ve aydınlık değerler, küçük bölgeler içersinde görüntünün bütünü için önemsiz olacak şekilde var olabilir. Ancak, sistemin aralığını genişletmek veya daraltmak sizin elinizdedir.

Görüntüdeki önemli aydınlık bölge detayları zone VII’ yi aşıyorsa, mantıklı olan yol, gölge alanları doğru pozlamak ve aydınlık bölgeleri, sonuçta gölge bölgeler için fazla etkisi olmayacak olan banyo süresini azaltma yolu ile aşağıya çekmektir. Banyo süresinin azaltılması, aydınlık bölgeleri zone VII’ ye indirir.

İlk olarak gölge alanı zone III’ e taşımak istediğimiz varsayımından hareketle, gölge alandan bir poz ölçümü alarak iki stop az pozlayalım.

İkinci adımda, filmi uygun süre ile banyo edelim. Aşağıdaki tabloda görüntülerdeki aydınlanma farklılıklarına göre negatif banyo sürelerinin ayarlanması ile ilgili bir tablo verilmiştir. Normal filmler için % 30 farklılaşma olabilirken yine T-Max filmler için % 10-15 arasında daha küçük süreler ile farklılaşma gerekmektedir.

BANYO FAKTÖRLERİ

KONTRAST FARKI                                                        BANYO FAKTÖRÜ

4 stop ( Normal )  N                                                        1.0

3 stop ( Düşük )   N+1                                                    1.3 ( 1.15 )*

5 stop ( Yüksek ) N-1                                                     0.7 ( 0.85 )*

Sistem banyo sürenizi verilen faktör ile çarpınız.

( * ) T-Max filmler için parantez içindeki değerleri kullanınız.

Bazı zone sistem rehberlerinde bu tabloya ek olarak N-2 ve N+2 değerleri de verilmektedir. (Bkz. Staler)

Faklılaştırılmış Banyonun Zon Yerleşimine Etkileri

Daha Kısa banyo(Sıkıştırma) (N-1)
07.jpg
Yukarıda yer alan ve sadece konunun kavranmasına yönelik olarak hazırlanmış şemadan da görülebileceği gibi N+1 ve N-1 banoyoları düşük zonları yerinden oynatmazken yüksek zonlarda belirgin hareketlenmelere sebep olmaktadır.

N-1 de; yüksek kontrastlı görüntüyü bir zone sıkıştırmak için, geliştirme azaltılırken,

N de;    normal kontrastlı görüntü için normal geliştirme yapılmakta,

N+1 de ise; düşük kontrastlı görüntüyü bir zone genişletmek için geliştirme artırılmaktadır.

Böylece;

6 zone içeren bir görüntü N-1 banyosu,

5 zone içeren bir görüntü N banyosu,

4 zone içeren bir görüntü de N+1 banyosu ile

5 zone içerecek bir hale getirilmiş olmaktadır.

Zone Ölçeği

01.jpg

Zone Sistem’de Pozlama

Pozometreler, ölçüm yaparken üzerine düşen ışığın %18’ini yansıtan ve geri kalanını soğuran bir gri tonunu referans alırlar ki bu ton, zone sistem ölçeği üzerinde tam ortada yer alan V. bölgeye karşılık gelir.

Her Zone ile yanıbaşındaki arasında 1 stop fark vardır. Yani bir görünümün içersindeki bir bölgeden ölçüm alıp, bulunan poz değerini bir durak azaltmak bu bölgeyi zone IV’e yerleştirmek demektir. Örneğin bir görüntünün belirli bir bölümünden alınan poz değeri 1/60sn.ye f/8 veriyor olsun. Bu zone sistem içersinde tam ortadaki V. bölgeyi veren bir ölçüm demektir ve bu bölge diğer zone’lara yerleştirilmek istendiğinde aşağıdaki tabloda görülen poz değerlerinin dikkate alınması gerekir.

DAHA KOYUYA DOĞRU

Zone IV

1/60 sn.

f/11

Zone III

1/60 sn.

f/16

Zone II

1/60 sn.

f/22

Zone I

1/125 sn.

f/22

Zone 0

1/250 sn.

f/22


DAHA AÇIĞA DOĞRU

Zone VI

1/60 sn.

f/5.6

Zone VII

1/60 sn.

f/4

Zone VIII

1/60 sn.

f/2.8

Zone IX

1/30 sn.

f/2.8

Zone X

1/15 sn.

f/2.8


Zone ölçeğinde her nekadar 0’dan X’a giden 11 zone bulunuyor ise de uygulamada bütün zonların bir arada kullanılması olanağı yoktur. Bir siyah-beyaz fotografçısı için, diğer zonları bilmek sonuç fotografta nasıl ortaya çıkacaklarını tahmin imkanı verse de, fotografçı tam bir detay elde edebilmek için sadece III. ve VII. zone’ lar arasında çalışmak zorundadır. Esas olarak III’ ten VII’ ye kadar olan tonlar konunun dokusunu verebilirler. 0’ dan II’ ye ve VIII’ den X’ e uzanan tonlar sadece konunun tonlarını saptayabilmektedirler.

ZONE SİSTEMİN UYGULANMASI

Esas olarak zone sistem, uygulanması teknik olarak kolay bir yöntemdir. Bir görüntü ile karşı karşıya olan bir fotografçı görüntü üzerindeki aydınlanmasının farklılaşma seviyelerini anlamak üzere önemli bölgelerden ölçümler alır. Bu aşamada özellikle spot (ya da kısmi ölçüm)kullanışlıdır. Aslında her durumda poz ölçer zone V’ e göre ölçüm aldığından bölgeler arasında bir ilişki kurmamıza imkan vermektedir.

Örneğin; fotografı çekilecek manzaranın bir bölümü 1/125 sn’ ye f/ 11 ve bir diğer bölümü 1/125 sn’ ye f/5.6 veriyorsa f/11 ve f/5.6 arasında iki durak fark vardır ve siz bu iki bölgenin iki zone farklı yerde olduğunu bilirsiniz. Sonraki bölge öncekinden daha karanlık olacaktır. Benzer biçimde, 1/250 sn’ ye f/11 bu bölgenin bir durak açık tonda olması demektir. Poz değeri kararımıza temel olan bölge, (zihnimizdeki fotografın) iyi detay almak istediğimiz en karanlık bölgesine yerleştirdiğimiz bölge olmalıdır. Eğer söz konusu bölgeden minimum  detay istiyorsanız zone II’ ye, tüm detayları istiyorsanız zone III’ e yerleştirmelidir.

Diyelim ki bir binanın içini fotograflıyorsunuz ve gölgeli alanlardan tam bir detay istiyorsanız. Poz ölçümünün her zaman zone V’ i verdiğini hatırlayarak gölge alanlardan bir ölçüm alın ve daha sonra bu ölçümü iki stop azaltarak bölgeyi zone III’ e yerleştirin. Yani, ölçülen poz değeri 1/ 4 sn’ ye f/5.6 ise siz 1/ 15 sn’ ye f/ 5.6 veya 1/ 4 sn’ ye f/11’e getirip hem gölge etkisini vermiş hem de istediğiniz bölgelerdeki bütün detayları almış olursunuz.

Daha sonra görüntünün diğer bölgelerinin hangi zonlara düştüğü hesaplanır. Dolayısı ile üç stop daha parlak ölçülen bir bölge VI. zone’a, iki stop daha az aydınlık ölçülen bir bölge de zone I’ e düşecektir.
02.jpg
Buraya kadar anlatılanları özetleyecek olursak; Ansel Adams’ ın teorik olarak ortaya koyduğu ve uygulanabilirliği olan şey, fotografı çekilecek görünümün zihinsel fotografik bir görüntüsünü oluşturmayı öğrenmek ve buna ulaşmak için uygun olan aydınlanma ve kontrast değerlerini deklanşöre basmadan önce ölçmektir.

Bu sistem ile baskı özellikleri önceden belli, uygun yoğunluk ve kontrast değerlerine sahip, önceden bildiğimiz değerler ile basılabilecek bir negatif elde edilir.

Bu yöntem aynı zamanda filmlerin büyük farklılıklar göstermeleri nedeniyle onları tanımamızı, makinemizin poz ölçüm sistemini bilmemizi, film geliştiricilerini ve banyo yöntemlerini denemiş olmamızı gerektirmekte, farklı kağıt ve tonlandırıcıların kullanılması da dahil olmak üzere baskı yöntemlerini bilmemiz anlamını da taşımaktadır.

BİR POZOMETRE DENEYİ

Pozometrelerin üzerine düşen ışığın %18 ini yansıtıp geri kalanını soğuran bir griyi referans alarak çalıştıklarını söylemiştik. Bu özellikleri ile, bilinçli kullanılmadıkları zaman özellikle kritik poz ölçümlerinde ciddi yanlışlar yapmak mümkündür. Aşağıda yer verilen deney pozometrelerin ölçüm mantığını göstermektedir. Beyaz, tercihan %18 lik gri ve siyah renkli aynı boyutlarda üç adet karton üzerine (B)eyaz, (S)iyah ve (G)ri yazılı küçük gri kartlar konulur. Bu kartlar tüm vizörü kaplayacak şekilde ve yazılı kart dışarıda bırakılarak poz ölçümü yapılır. Bu değerler ve yazılı kart ile yeniden kadrajlanarak fotoğrafları çekilir.

Üç farklı tondaki her üç kartın da fotoğraflarda gri olarak saptandığı görülür. Çünkü pozometre her üç kartın ton değerlerini griye dönüştüren ölçüm değerleri vermiş ve bu değerler ile çekim yapılınca da söz konusu yanıltıcı fotoğraflar elde edilmiştir.
03.jpg
Oysa her üç çekim gri kart üzerinden alınan pozlama değeri ile yapılısa idi doğru sonuca ulaşılabilirdi.
04.jpg

FİLM HIZI TESTİ

Zone sistem uygulanmasında öncelikle kullandığımız filmin kutusunun üzerinde yazan hızı yerine “gerçek” yani kendi kullanacağımız hızını belirlememiz gerekir. Bu hız, poz ölçeriniz pozlama tekniğiniz, kullandığınız banyo ve banyo yönteminize göre farklılaşmaktadır. Kişisel film hızı, aşağıdaki test ile tespit edilir.

Test gün ışığında tercihan aydınlık ancak kapalı bir havada % 18 gri kart kullanılarak yapılır.
SLR makinenizi bir sehpaya yerleştirerek makinenizin karşısına gri kartı koyun. Gri kartın her yanının eşit olarak aydınlandığından ve üzerinde parlama veya kendi gölgeniz olmadığından emin olun. Vizörü gri kart ile doldurun. Gri kartın yalnızca tonu ile ilgili olduğunuz ve dokusu sizi ilgilendirmediği için netlik önemli değildir. Objektifi sonsuza getirin böylece objektifin uzunluğunun değişmesinden kaynaklanan poz değişimlerinin önüne geçileceği gibi doku içermeyen gri tonları daha makul sonuçlar verir.

Diyaframı 16’ ya getirin (sonuna kadar kısın). Poz ölçümü yapın ve f/16’ ya karşılık gelen enstantaneyi belirleyin. Enstantaneyi 6 durak daha hızlı bir değere taşıyın. Bu enstantane bütün test boyunca sabit kalsın. Örneğin ; okunan enstantane değeri 1/2 idi ise, 1/125 sn 6 durak daha hızlıdır. Eğer mümkünse, 1/250 ‘ den daha hızlı bir enstantane kullanmayınız. Çünkü yüksek enstantane hızları yavaş hızlar kadar hassas değildir. Yine, 1/2 sn den uzun poz süreleri de filmlerde değişkenler arası bağlantının bozulması “reciprocity failure” nedeni ile yanlış sonuçlar verebilirler.

Hava ister açık, ister kapalı olsun, gri karttan yapılacak bir poz okuması her zaman zone V’ teki orta griyi verir. Ancak biz burada maksimum siyahtan bir tam durak önceki ve ışığın kart üzerindeki etkisinin ilk hissedildiği yer olan zone I’ i belirlemeye çalışıyoruz. Kuramsal olarak eğer sistemimiz mükemmel çalışıyorsa, zone I’ i 4 stop az pozlama ile elde etmemiz gerekir.

Zone V-Zone I = 4 stop

Ancak kendi sistemimizde zone I’ in nereye düştüğünü tam olarak belirlemek için bir dizi pozlama yapmamız gerekmektedir. (eğer f/16 ile başlamış iseniz, son fotograf f/4 ile çekilmiş olmalıdır.) Testlerde Kodak Baskı Ölçeği Projection Print Scale (PPS) kullanımını kolaylaştırmak üzere arada birer kare boşluk bırakarak ikişerden altı kare çekim yapılır. Kodak Projection Print Scale’ in (PPS) 48 no’ lu dilimi ile pozlanmamış film karesi üst üste bindirildikten sonra (pozlanmamış filmin taban yoğunluğu+filmin banyo işleminden kaynaklanan sislenme yoğunluğu) aynı yoğunluktaki film karesi aranır. Bu kare, baskıda tam yanmış kartın siyahından (zone 0) ışığın hissedilebildiği ilk farklı tonu almamızı mümkün kılacak asgari pozlamanın olduğu karedir. Boş kareden 0.10 yoğunluk fazla olan bu kareyi bulduktan sonra, poz değerini bulmak gerekir.

Belirlenen bu karenin hangi eksik poz değeri ile çekildiği belirlenerek aşağıdaki tablonun yardımı ile kişisel film hızına ulaşılır.

EKSİK POZLAMA                                                          FİLM HIZI

DURAK SAYILARI                                             ÇARPIM FAKTÖRÜ

 6                                                                                 4

5 ½                                                                               2.8

 5                                                                                 2.0

4 ½                                                                               1.4

4                                                                                  1.0

3 ½                                                                               0.7

3                                                                                  0.5

2 ½                                                                               0.35

 2                                                                                 0.25

Çoğu zaman, pek çok kişi için, kutunun üzerinde yazılı hızdan daha düşüğü kişisel hız olarak ortaya çıkmaktadır. Çok az sayıda fotoğrafçı doğru olmayan enstantane hızları ve poz ölçümlerindeki sapmalar nedeniyle daha yüksek film hızına ihtiyaç duyar.
05.jpg

FİLM HIZININ BELİRLENMESİNDE BİR BAŞKA YOL

Makinenizi manuel poz ölçümü ayarına getirin. Film üreticisinin önerdiği hızı kullanarak bir ölçüm alın. Bu ölçüm % 18’ lik orta gri pozu verecektir. Diyaframı dört durak kısın ve bir ölçüm alın (diyaframı kısmak yerine daha hızlı enstantane değerleri seçilebilir.)

Şimdi de pozlamayı bu değer etrafında ½ (ya da tercihen 1/3 stop aralıkları ile) + 1, -1 stop’ a kadar basamaklayın. Her pozlama arasında objektifin kapağını kapayarak bir kareyi boş çekin. Poz değerleriniz için ayrıntılı notlar alın. Basamaklama işlemi bittikten sonra, filmin geri kalan bölümünü de doldurun. Yarısı boş bir film sonucu bozabilir. Filmi her zaman ki gibi banyo edin farklı banyo ve film kullanıyorsanız her banyo ve film için bu testi tekrar edin.

Bir densitometre negatif yoğunluğunu ölçmenin bilimsel yöntemidir ancak densitometre yoksa gözümüz yeterli olacaktır.

Banyo edilmiş filmi çok özenle inceleyin ve film tabanı ile karşılaştırıldığında baskıda farkı hissedilebilen en az görüntü yoğunluğu olan kareyi bitişiğindeki boş çerçeve ile karşılaştırarak arayın.

Eğer baskıda hissedilebilir en az yoğunluk 4 stop az pozladığımız karede oluşmuşsa, o zaman filmin üzerinde yazılı olan hız bizim için de doğrudur ve geçerlidir.

Eğer; 1/ 3 stop fazla pozlanan kare belirlenmiş ise, o zaman kullandığınız film üzerinde yazılı olan hızından 1/ 3 stop daha yavaşmış gibi ayar yapın. Örneğin, ISO 400 olan bir filmi ISO 320 olarak ayarlayın. Aynı şekilde eğer sözkonusu  kare 1/ 3 az pozlanan kare ise filmi 1/ 3 stop daha hızlı yani ISO 400 yerine ISO 500 olarak kullanın.

Ayrıntılar için aşağıdaki tabloya bakınız.

ÖNERİLEN FİLM HIZI

 

POZLAMA                     ISO 50/18         ISO 100/ 21                   ISO 400/27

0                                  50/18                100/21                          400/27

+1/3                              40/17                80/20                            320/26

+2/3                              32/16                64/19                            250/25

+1                                25/15                50/18                            200/24

-1/3                               64/19                125/22                          500/28

-2/3                               80/20                160/23                          640/29

-1                                 100/21              200/24                          800/30

SİSTEMDE FİLM BANYO SÜRESİNİN BELİRLENMESİ

Kişisel film hızının belirlenmesinden sonra bize en iyi sonuçları verecek film banyo süresinin belirlenmesi gerekir.

Sistem film hızını belirlerken görüntünün gölge bölgelerinden detay alınmasını amaçlamıştık. Sistem banyo süresi de bir görüntünün aydınlık bölgelerinden detay almamızı sağlayacaktır.

Filmin pozlanması (pozitif görüntününün!) gölge alanlarının yani aşağı zonların doğru saptanmasında daha çok önem taşırken, film banyosu ise belirli sınırlar dahilinde gölge alanlarda fazla etkili olmayıp, aydınlık bölgelerde (yüksek zonlarda) son derece etkili olmaktadır. Daha uzun ve daha kısa banyo süreleri gölge detayları üzerinde hissedilir bir etki yaratmaksızın  aydınlık bölgeleri bir tam zone açabilmekte veya karartabilmektedir.

Ancak banyo süresinin aşırı artırılması ise gölgelerdeki yerel kontrastı arttırabilmekte ama aynı zamanda ortalama kontrastta çok şiddetli artışa neden olmaktadır. Aynı şekilde banyo süresinin aşırı azaltılması gölge detaylarında da kayıplara neden olurken ortalama kontrastı da düşürebilmektedir.

Artan banyo süresi gren yapısını da irileştirebilmekte ve özellikle büyük baskılar yapılması düşünülen 35 mm filmler için sorun yaratabilmektedir.

Banyo testinin amacı, kendi sistemimiz, kendi agrandisörümüz ve tercihen 2 numaralı kağıda yapılacak bir baskı için aydınlık bölgelerde tam bir detay verecek bir negatifin banyo süresini belirlemektir. Şüphesiz bu belirlenen banyo süresi, kişisel sistemimizin değişkenleri aynı kaldığı sürece geçerli olacaktır. Özellikle agrandisör değişiklikleri önemlidir.

Eğer Kodak T-Max film kullanıyorsanız bu filmin banyo süresindeki değişikliklerden daha fazla etkilendiklerini de göz önüne almak gerekir.

FİLM BANYO TESTİNİN YAPILMASI

Bu testte amaç pozitif görüntüde zone VII’yi verecek doğru film yoğunluğu elde etmemizi sağlayacak banyo süresini bulmaktır. Yine gri kart kullanacağız. Ayrıca önceki hız testinde kullandığımızın aynısından 1 makara film gerekiyor. Ayrıca yine bir yoğunluk ölçer (densitometre) ya da Kodak Baskı Ölçeği’ne Projection Print Scale (PPS) ihtiyaç var.

AFSAD Gökhan Demirer atölyesinde bu testi aşağıdaki gibi yaptık;

1-Gri kartı makinenin karşısına yerleştirin.

2-Makineyi yeni (kişisel) film hızınıza göre ayarlayın.

3-Gri karttan poz ölçün. makinenizin verdiği poz değerini iki durak arttırın. Yani eğer makinenin verdiği enstantane değeri 1/125 ise, 1/30 kullanın ya da diyafram f/16 ise f/8 kullanın. 1/250’ den yüksek enstantane değerlerine çıkmayın. 1/250’ den yüksek enstantane değerleri çok hassas değildir.

4- Filmin tamamını 3. maddede anlatıldığı şekilde pozlayarak çekin ve her karenin arasında boşluk bırakın. Filmde çekilmemiş bölge bırakmayın. Çünkü filmde pozlanmamış bölgeler olursa, banyo pozlanmış kareler üzerinde gereğinden fazla etkili olabilir.

5- makara üzerine n, n-1 ve n+1 olmak üzere üç ayrı etiket yazarak yapıştırın

6- Film makarasını kırmaksızın film ucunu çıkararak n etiketini yapıştırın. 50 cm kadarlık bölümünü (1/3’ünü) karanlık odada spirale sarın ve filmi, her zaman banyo ettiğiniz gibi (önerilen sürede) banyo edin.

7- filmin diğer bölümlerini de ilgili etiketleri üzerine yapıştırarakü aynı banyo ısısında aşağıdaki gibi banyo edin:
    -2. film için süreyi % 30 artırın (T-Max için % 20)
    -3. film için süreyi % 30 azaltın (T-Max için % 20)

ve aşağıda açıklanan test sonrasında eğer gerekirse;
yeni bir film ile 4. Maddede anlatıldığı gibi yeni bir test çekimi yapıp, yine filmi 6. maddedeki gibi bölüp işaretliyerek banyo edin:
    -4. film için süreyi % 15 artırın (T-Max için % 10)
    -5. film için süreyi % 15 azaltın (T-Max için % 10)

BASKI TESTİ

1-Testi, en çok kullandığınız kağıdın 2 numarasını kullanarak yapın.

2-Pozlanmış negatiflerden birini agrandisörün negatif taşıyıcısına kareyi tam dolduracak şekilde yerleştirin. Tercihen gren büyüteci kullanarak agrandisör tablasında netleme yapın. Netleme için başka bir negatif de kullanılabilir.

3-Daha iyi bir optik performans elde etmek için, agrandisörün objektifini maksimum açıklığına göre iki stop kısık değerde kullanın.(örneğin, maksimum açıklık f/2.8 ise f/5.6’ya getirin) Baskı sırasında taşıyıcıdaki pozlanmamış film üzerinden ve agrandisör ışığı ile doğrudan pozlanan bölge, karşılaştırabilmek için, yan yana olmalıdır. Bu amaçla taşıyıcıdaki film yarısı taşıyıcı karesinde olacak şekilde yerleştirilir.

4-Başlangıç noktası olarak , 10 saniyeden başlayan ve 5’ şer saniyelik aralıklarla 30 saniyeye kadar uzanan bir dizi test alın (10,15,20,25 ve 30 saniye) (Dernek agrandisörleri için 4 saniyeden başlayıp, 2 şer saniyelik aralarla 16 saniyeye uzanan test yapın; 4,6,8,10,12,14 ve 16 saniye) Her bir test için ayrı parça kağıt kullanın

5-Bu pozlanmış kağıtlar, banyo edilip kurutulduktan sonra, minimum poz süresi ile elde edilmiş maksimum siyah aranır. Bu ise film üzerinden pozlanmış ve film üzerinden pozlanmamış bölgeler arasında gözle görülür bir fark olmayan ilk baskı olacaktır.

İşte bu baskı için gerekli olan pozlama süresi, maksimum siyahı verecek minimum poz süresidir. Eğer isterseniz, saptadığınız poz süresi etrafında 2 saniyelik ya da daha kısa basamaklamalar yaparak minimum poz süresini daha hassas olarak belirleyebilirsiniz.

Her şey sabit kaldığı sürece bu minimum süre bundan sonraki negatiflerimizi basmamız için iyi bir başlangıç süresi olacaktır.

BİR GÖRÜNTÜDEKİ AYDINLANMA FARKININ BELİRLENMESİ

Yansıyan ışık tipi bir poz ölçer kullanın (makinelerin poz ölçerleri zaten böyledir.) Baskıda tam bir detay istediğiniz en parlak ve en koyu yerlerden ölçüm alın. Bu iki alan arasındaki parlaklık farkını stop cinsinden bulduktan sonra, negatif kontrastını ayarlamak için, film banyo süresini aynen mi uygulayacağımızı, yoksa kısaltıp uzatacağımızı mı göreceğiz. Bu iş için en uygun poz ölçer spotmetredir. Ama makinemizin poz ölçeri ile de ölçüm alabilirsiniz.

Baskıda tam bir detay istediğiniz aydınlık bölgeden poz ölçümü alın. 1/ 125’ e f/16 olsun, bu kez dokusunu baskıda tam görmek istediğiniz en koyu yerden ölçüm alın. O da 1/ 125 f/2.8 olsun. İki bölge arasındaki stop cinsinden farkı hesaplayın. Örneğimizdeki 5 stop fark vardır. Böyle bir görüntü kontrast bir görüntü olduğundan tabloda belirtildiği ölçüde banyo süresi kısılır.

BİR ALTIN KURAL
Siyah-beyaz fotografçılığın altın kuralı, gölge detayından poz ölçümü almaktır. Görüntünün, baskıda detay istediğimiz en koyu bölgesi saptanır. Bu bölgeden poz ölçümü alınır. Detay veren gölge kısım zone III demektir. Zone III zone V’ ten iki durak daha az olduğundan, gölge kısımdan aldığınız poz ölçümünü iki durak kısın.( 1/30 alınan bir poz ölçümü için, 1/ 125 enstantane kullanılır veya f/8 olan diyafram yerine f/16) görüntü düşük veya yüksek kontrasta sahip olmadığı sürece, normal film banyo süresi kullanılır.


06.jpg

BİR GÖRÜNTÜNÜN KONTRASTLIĞINA GÖRE AYARLAMA

Siyah-beyaz filmler genel olarak zone III’ ten zone VII’ ye kadar detayları (dokuyu) tespit etmektedir. Zone III’ ü, zone VII’ den çıkartırsanız, arada normal olarak kabul edilebilecek 4 durak fark olduğunu görürsünüz. Görüntüdeki aydınlık zone ile, zone III arasındaki durak sayısı, bir görüntünün normal, yüksek veya düşük kontrast aralığında olduğunu gösterir. Bazen daha düşük gölge değerleri ve aydınlık değerler, küçük bölgeler içersinde görüntünün bütünü için önemsiz olacak şekilde var olabilir. Ancak, sistemin aralığını genişletmek veya daraltmak sizin elinizdedir.

Görüntüdeki önemli aydınlık bölge detayları zone VII’ yi aşıyorsa, mantıklı olan yol, gölge alanları doğru pozlamak ve aydınlık bölgeleri, sonuçta gölge bölgeler için fazla etkisi olmayacak olan banyo süresini azaltma yolu ile aşağıya çekmektir. Banyo süresinin azaltılması, aydınlık bölgeleri zone VII’ ye indirir.

İlk olarak gölge alanı zone III’ e taşımak istediğimiz varsayımından hareketle, gölge alandan bir poz ölçümü alarak iki stop az pozlayalım.

İkinci adımda, filmi uygun süre ile banyo edelim. Aşağıdaki tabloda görüntülerdeki aydınlanma farklılıklarına göre negatif banyo sürelerinin ayarlanması ile ilgili bir tablo verilmiştir. Normal filmler için % 30 farklılaşma olabilirken yine T-Max filmler için % 10-15 arasında daha küçük süreler ile farklılaşma gerekmektedir.

BANYO FAKTÖRLERİ

KONTRAST FARKI                                                        BANYO FAKTÖRÜ

4 stop ( Normal )  N                                                        1.0

3 stop ( Düşük )   N+1                                                    1.3 ( 1.15 )*

5 stop ( Yüksek ) N-1                                                     0.7 ( 0.85 )*

Sistem banyo sürenizi verilen faktör ile çarpınız.

( * ) T-Max filmler için parantez içindeki değerleri kullanınız.

Bazı zone sistem rehberlerinde bu tabloya ek olarak N-2 ve N+2 değerleri de verilmektedir. (Bkz. Staler)

Faklılaştırılmış Banyonun Zon Yerleşimine Etkileri

Daha Kısa banyo(Sıkıştırma) (N-1)
07.jpg
Yukarıda yer alan ve sadece konunun kavranmasına yönelik olarak hazırlanmış şemadan da görülebileceği gibi N+1 ve N-1 banoyoları düşük zonları yerinden oynatmazken yüksek zonlarda belirgin hareketlenmelere sebep olmaktadır.

N-1 de; yüksek kontrastlı görüntüyü bir zone sıkıştırmak için, geliştirme azaltılırken,

N de;    normal kontrastlı görüntü için normal geliştirme yapılmakta,

N+1 de ise; düşük kontrastlı görüntüyü bir zone genişletmek için geliştirme artırılmaktadır.

Böylece;

6 zone içeren bir görüntü N-1 banyosu,

5 zone içeren bir görüntü N banyosu,

4 zone içeren bir görüntü de N+1 banyosu ile

5 zone içerecek bir hale getirilmiş olmaktadır.

BASKI BANYO SÜRESİNİN BELİRLENMESİ

Son olarak yapılması gerekli test, baskı banyo süresinin belirlenmesi testidir. Önceki test sonuçlarına uygun bir filmin pozlanmamış bir karesi ile önceden belirlemiş olduğunuz poz süresini kullanarak bir karta baskı yapın. Bu kartı dokuz eşit parçaya ayırın ve her bir parçanın arkasına numara yazın. Daha sonra, önerilen banyo süresinin etrafında bu dokuz parça için basamaklama yapın. Örneğin; kağıt tabanlı bir kart için normal banyo süresi iki dakika ise, siz 15’ er sn ara ile 1 dakikadan 3 dakikaya kadar geliştirmeler yapın. Farklı sürelerle geliştirilmiş bu kartları kuruttuktan sonra en koyu siyahı veren ilk geliştirme süresini kendi geliştirme süreniz olarak belirleyin.

SİSTEMİN 35 MM FOTOGRAFÇILIĞA UYARLANMASI

Tabaka film kullanılıyorsa farklı kontrast derecelerindeki her ayrı konu ayrı filme çekildiği için ayrı banyo yapılabilir. Ancak 35 mm film kullanan bizler aynı makara üzerine pek çok farklı konu saptamakta ve bu filmi de tek bir banyo ile yıkamak durumundayız. Banyo süresi kimi konular için mükemmel sonuçlar verirken, kimi konuların kontrastını haddinden fazla arttırabilmekte, kimi konular için ise yetersiz kontrasta kalınmasına neden olmaktadır.

Çoğumuz 35 mm kullanıcıları olduğumuza göre, negatiflerimizin istediğimiz ton dengesi içerisinde ve kolayca basılabilmesi için belirli ölçülere ihtiyacımız var. Bu ölçülerin saptanması için ise iki yol var.

Birinci ve en iyi çözüm; her bir film ile benzer aydınlanma aralığındaki görüntüleri çekmek. Örneğin bir makara film ile yüksek kontrast aralığında olan konuları çekersiniz. Diğer bir makara film ile de sadece normal parlaklık aralığındaki görüntüleri. Çok farklı kontrast aralıkları olan görüntüleri asla aynı film üzerine çekmeyin. Örneğin sisler içersindeki bir ev (düşük kontrastlı bir konu) aynı film üzerine dağ manzarası (yüksek kontrastlı bir konu) aynı film üzerine çekilmemelidir. Tek bir makara film üzerine saptayacağınız görüntüleri aynı parlaklık aralığı ile sınırlayarak bu makara üzerindeki bütün görüntüler için ideal negatif kontrastını veren bir banyo süresini seçebilirsiniz.

Bu yöntem aşağıda anlatılan yöntemden çok daha geniş bir ton aralığı verir.

Orta format makineler kullanılırken farklı kontrast değerleri için farklı film “back” leri kullanmak kullanışlı bir yöntemdir.

Ancak 35 mm uygulaması için ya sadece aynı aydınlanma kontrast değerindeki görüntüler çekilecek ya da normal, aşırı ve düşük kontrastlı görüntülerin tespiti için 3 ayrı makine kullanmak gerekecektir.

Her farklı banyo edilecek film; (+) (Normal veya N) ve (-) ile işaretlenmelidir.

Diğer bir yöntem ise istediğimiz görüntüyü tüm bir makara filme çekmek ve filmi makineden çıkartır çıkartmaz istediğimiz görüntü için gerekli banyo süresini üzerine not etmektir. Eğer makara çok aydınlık bölgeleri olan görüntüler (kontrast görüntüler) içeriyorsa normal banyo sürenizden % 30 daha kısa süre ile banyo edin (T-Max için % 15) Eğer kontrast görüntüden gölge detayı elde etmek gibi bir kaygınız yoksa, pozlamayı 1 stop kısarak aydınlık bölgelerden daha fazla detay alabilirsiniz. Eğer film, fazla aydınlık bölgeleri olan görüntüler içermiyorsa normal banyo süresi kullanılır. Hatta görüntülerin çok düşük bir aydınlanma düzeyinde olmaları halinde banyo süresini uzatın. Tabii bu arada her filmi makinemizden çıkarır çıkarmaz işaretleyin.

Bu son yöntemin amacı, aydınlık bölgeleri basılamayacak kadar yoğun bir negatif ile karşı karşıya kalmanın önüne geçmek ve normal veya düşük kontrastlı bir negatif elde etmektir. Çünkü sabit kontrast dereceli kağıtlar kullanılarak, kontrast bir negatife göre düşük kontrastlı bir negatif ile çalışmak daha kolaydır. Ancak kontrast bir negatif ile baskı, değişken kontrast dereceli kağıtlar ile (Ilford Multigrade, Kodak Polycontrast vb) nispeten kolaylaştırılabilir.

ZONE SİSTEMİN SINIRLARI

Zone sistem, zamanın hassas poz ölçümlerine izin verdiği büyük format siyah-beyaz manzara ve still-life fotografçılığı için çok uygundur. Renkli negatif filmlerin renk yapılarında beklenmeyen sonuçlar yarattığı için banyo süreleri ile oynamak mümkün değildir. Renkli negatif filmlerin poz ölçüm süre değişimlerine karşı toleransları azdır.

Ayrıca tüm detayları içeren ve zengin ton aralığına sahip bir fotografın her zaman harika bir fotograf olmadığını da akıldan çıkarmamak gerekir.

Zone sistem, her zaman sizin fotografı denetim altına almanızı sağlayacak bir yöntem olmalı. Hiçbir zaman o sizi denetim altına almamalıdır.

KAYNAKÇA

q Martin L. Taylor-Hurbert Birnbaum-Owen Butler, Advanced Black-and-White Photography, Kodak Workshop Series, Kodak Publication KW-19, NY., 1987

Michael Langford, Advanced Photography, 5th ed. Focal Press, Oxford, 1994

q Fred Picker, Zone VI Workshop, The Fine Print in Black & White Photography, Amphoto Books, New York, 1974

q Minor White-Richard Zakia-Peter Lorenz, The New Zone System Manual,4th printing, January 1978,

q Terry Staler, (çev. Seda Güner), Siyah Beyaz Fotoğrafçılıkta Zone Sistem, Roll ve Tabaka Filmler İçin, Pozlama ve Geliştirme Kontrol Metotları, , 1993

q Lars, Kjellberg, The Zone System, www.photodo.com

q John P. Schaefer, An Ansel Adams Guide, Basic techniques of Photography Book I, Little, Brown and Company, 1998

q Gökhan Demirer atölyesi Zone Sistem notları.




Önceki Sayfaya Geri Dön Yazdırılabilir Sayfa © Gökhan Demirer - Her Hakkı Saklıdır.
sergi1icon